Waarom circulaire mode niet altijd minder impact op het milieu betekent

De huidige textielindustrie is grotendeels lineair. Volgens het Circularity Gap Report Textiles van Circle Economy verbruikt de sector jaarlijks 3,25 miljard ton aan materialen. Het overgrote deel, meer dan 99 procent, is afkomstig van nieuwe grondstoffen. Bovendien heeft de opkomst van fast fashion de consumptiecycli van textiel geïntensiveerd, wat consumenten aanzet tot het steeds sneller kopen en weggooien van kleding.

Circulaire strategieën zoals hergebruik, reparatie, verhuur en upcycling zijn belangrijke oplossingen om de milieu-impact van de textielindustrie te verminderen. In veel gevallen leiden ze inderdaad tot een reductie. Onderzoek van de European Recycling Industries’ Confederation wijst op een mogelijke besparing van tot wel drie kilogram CO2e per hergebruikt item. Deze voordelen zijn echter niet vanzelfsprekend. Ze zijn afhankelijk van de mate waarin deze circulaire strategieën de aankoop van nieuwe kledingstukken vervangen. Hier komt het concept van de verdringingsfactor om de hoek kijken. Dit begrip beschrijft in hoeverre het hergebruiken, repareren, huren of upcyclen van kleding de aankoop van een nieuw item voorkomt.

Zonder rekening te houden met de verdringingsfactor, worden de milieuvoordelen van circulaire mode al snel overschat. Dit leidt tot onrealistische verwachtingen bij consumenten, beleidsmakers en spelers in de industrie. Wanneer de verwachtingen te hoog zijn, kan het werkelijke resultaat leiden tot teleurstelling. Of erger nog, tot scepsis en afnemende steun voor circulaire textieloplossingen.

Wat is de verdringingsfactor?

De verdringingsfactor is een maatstaf die aangeeft in welke mate een circulaire handeling een nieuwe aankoop vervangt. Een verdringingsfactor van honderd procent betekent dat de handeling een nieuwe aankoop volledig voorkomt, hoewel dit zelden gebeurt. In de praktijk duidt een hoge verdringing erop dat circulaire consumptie nieuwe aankopen vervangt. Een lage verdringing wijst er juist op dat circulaire consumptie slechts een aanvulling is op de bestaande consumptie.

De verdringing is afhankelijk van hoe mensen omgaan met elke circulaire strategie. Tweedehands items kunnen bijvoorbeeld nieuwe aankopen vervangen, maar ze kunnen ook impulsief of in hoeveelheden worden gekocht die vergelijkbaar zijn met fast fashion. Reparatie kan de levensduur van een kledingstuk verlengen en vervanging uitstellen, maar alleen als het item daadwerkelijk wordt gedragen. Een gerepareerde jurk met sentimentele waarde die in de kast stof verzamelt, telt dus niet mee. Aankoopbeslissingen zijn afhankelijk van veel overlappende factoren, zoals prijs, kwaliteit of de noodzaak van het kledingstuk. Daarom is het een uitdaging om precies te begrijpen waarom iemand meer of minder koopt.

Hierdoor is de verdringingsfactor moeilijk te meten. De meting berust op aannames over menselijk gedrag in plaats van op directe metingen. Onderzoekers schatten de verdringingsfactoren momenteel op basis van enquêtes en gedragsgegevens van consumentengroepen, in plaats van te kijken naar individuele aankoopbeslissingen. Verschillende bedrijven en platforms, waaronder Vinted, Vestiaire Collective en Depop, hebben onderzoek gedaan om de verdringingsfactoren onder hun eigen klanten in te schatten. Daarnaast heeft de milieuorganisatie WRAP een gestandaardiseerde methodologie ontwikkeld. Deze helpt organisaties om hun verdringingsfactoren consistenter te beoordelen en te vergelijken binnen de sector.

Verdringing bij circulaire textielstrategieën

Circulaire textielstrategieën beïnvloeden het aankoopgedrag op verschillende manieren. Het rapport ‘Displacement Rates Untangled’ van WRAP toont aan dat ongeveer vier op de vijf kledingreparaties een nieuwe aankoop vervangen. Dit komt overeen met een verdringingsfactor van 82,2 procent. Hetzelfde onderzoek van WRAP, uitgevoerd op peer-to-peer doorverkoopplatforms zoals Vestiaire Collective, eBay en Depop, schat dat ongeveer drie op de vijf doorverkochte aankopen een nieuw item vervangen, wat neerkomt op 64,6 procent. Het consumentenonderzoek van Vinted rapporteert daarentegen een lagere verdringingsfactor van 40 procent. Dit illustreert hoe de resultaten variëren afhankelijk van de methodologie, het platform en de gebruikersgroep.

De inzichten over verhuur en upcycling zijn beperkter. In theorie kan verhuur nieuwe aankopen vervangen, vooral voor kleding die slechts af en toe wordt gedragen, zoals trouwjurken. Toch kan het ook het verlangen naar nieuwe kleding versterken. Geüpcyclede kleding vervangt soms de aankoop van een gloednieuw item. Tijdens het upcyclingproces kunnen echter materialen verloren gaan en kan het nodig zijn om nieuwe onderdelen, zoals ritsen, toe te voegen. In beide gevallen maken deze factoren het moeilijker om de impact te vertalen naar duidelijke gedragsaannames.

Waarom is de verdringingsfactor belangrijk bij milieueffectbeoordelingen?

Het meenemen van de verdringingsfactor is cruciaal voor de beoordeling van de milieuvoordelen van circulaire textieloplossingen. Zonder deze factor dreigen circulaire strategieën eerder een aanvulling dan een vervanging te worden. Dit betekent dat consumenten evenveel of zelfs meer kleding blijven kopen. Als de vraag naar nieuwe kledingstukken gelijk blijft, blijven de bijbehorende effecten, zoals de winning van nieuwe grondstoffen en productie-emissies, ook hoog.

Daarom is de verdringingsfactor een van de belangrijkste aspecten van een milieueffectbeoordeling. Verdringingsfactoren kwantificeren in welke mate consumentengedrag daadwerkelijk bijdraagt aan vermeden productie. Dit helpt ons te begrijpen hoe effectief circulaire textieloplossingen zijn.

Hoe stuurt de verdringingsfactor concrete beslissingen aan?

Als onderdeel van het EU Horizon-project SOLSTICE heeft Circle Economy een prospectieve milieueffectbeoordeling uitgevoerd. Het doel was om de potentiële milieuvoordelen van circulaire textielproefprojecten in Berlijn, Prato, Grenoble en Catalonië in te schatten. Binnen dit werk heeft Circle Economy een reeks milieu-indicatoren gemodelleerd, waaronder waterverbruik, energievraag en landgebruik. Dit was om te begrijpen hoe verschillende circulaire interventies onder reële omstandigheden zouden kunnen presteren.

Een centrale aanname in de modellering van Circle Economy was de verdringingsfactor, geschat op 40 tot 80 procent voor de verschillende proefprojecten. Deze projecten omvatten interventies zoals een reparatiebonusregeling, speciale ruimtes voor circulaire textielactiviteiten en een digitale applicatie die het gebruik van meerdere circulaire diensten stimuleert. In de praktijk betekent dit dat wordt aangenomen dat tussen de 40 en 80 procent van de gerepareerde, geruilde of voor hergebruik ingezamelde textiel de aankoop van een nieuw kledingstuk vervangt.

Vanuit dit perspectief kunnen circulaire strategieën aanzienlijke reducties opleveren voor een reeks milieueffecten, mits de verdringing hoog genoeg is. Deze schattingen kunnen vervolgens op talloze manieren door lokale overheden worden gebruikt: om beslissingen te sturen over welke proefprojecten verdere financiering verdienen, om te pleiten voor circulair beleid, om transitie-roadmaps te ontwerpen, en meer.

Wat is het rebound-effect?

Een ander concept dat vaak opduikt in discussies over consumentengedrag is het rebound-effect. Terwijl de verdringingsfactor inschat hoeveel nieuwe productie wordt vermeden door circulaire activiteiten, kijkt het rebound-effect naar de onbedoelde negatieve gevolgen die kunnen voortvloeien uit circulaire oplossingen. Tweedehands producten zijn bijvoorbeeld meestal goedkoper, wat consumenten kan verleiden om meer items te kopen dan ze oorspronkelijk van plan waren. Of ze kunnen het bespaarde geld gebruiken om zichzelf op iets anders te trakteren. Dit soort gedragsreacties maken deel uit van het rebound-effect.

Psychologische factoren spelen hierbij een rol. Het kopen van tweedehands kleding kan schuldvrijer aanvoelen dan het kopen van nieuwe kleding. Dit creëert een gevoel van morele vrijbrief wanneer mensen het idee hebben dat ze deelnemen aan ‘duurzaam’ gedrag. Onderzoek van Poldner en Siderius toont aan dat deze gedragsdynamiek de verwachte milieuvoordelen van circulaire modellen kan verzwakken. Daarom zijn rebound-effecten van belang: net als verdringingsfactoren laten ze zien dat circulariteit niet automatisch leidt tot een lagere milieudruk.

Wat vertelt de verdringingsfactor ons nu echt?

Uiteindelijk kunnen circulaire textieloplossingen alleen leiden tot betere milieueffecten als ze gepaard gaan met een algehele vermindering van de textielconsumptie. Elke strategie kan een positieve impact hebben, maar de verdringingsfactor benadrukt dat de meest impactvolle strategieën die zijn die consumenten sturen naar minder aankopen.

De verdringingsfactor biedt daarom een realistischere kijk op de beoordeling van circulaire mode. Het onthult een eenvoudige maar cruciale waarheid: circulaire mode is niet automatisch duurzaam. Het milieuvoordeel hangt af van wat het vervangt. Het begrijpen van dit onderscheid is essentieel voor het nauwkeurig meten van de impact en het ontwerpen van interventies die daadwerkelijk leiden tot een vermindering van de milieudruk.